Wie begint met draaien, produceert in het begin vooral afval. Mislukte bollen, ingestorte potten, afdraaisels die in krullen van de schijf vallen, slib dat zich ophoopt in de bak. Al dat materiaal voelt als verlies, zeker als je weet wat klei kost en hoeveel je ervan verbruikt in een leersessie.
Maar klei vergaat niet. Het droogt, het barst, het stinkt soms — maar het is nooit echt verloren. Met een beetje systeem haal je uit elk restje bruikbare draaiklei, en na verloop van tijd draai je voor een groot deel op recuperatiemateriaal.
Waarom de moeite nemen?
Aster Caemaert werkt zelf al jaren met mengelingen van recuperatieklei, en ze vindt het net prettig dat het resultaat nooit helemaal voorspelbaar is. Niet iedereen wil die onzekerheid, maar het laat zien dat recuperatieklei geen minderwaardige versie is van verse klei — het is gewoon ander materiaal.
De drie fracties
Voordat je begint met recupereren, loont het om te begrijpen wat je eigenlijk hebt. Niet alle resten zijn hetzelfde, en de manier waarop je ze verwerkt verschilt ook. Aster hanteert een vuistregel die de logica goed samenvat: droog bij droog, nat bij nat, slib bij slib. Meng je die fracties door elkaar voor je ze verwerkt hebt, dan maak je het jezelf onnodig moeilijk.
Slib is het grijsbruine vocht dat zich ophoopt in de bak van je draaischijf en onderin emmers blijft zitten. Het is klei die zo fijn verdeeld is in water dat ze vloeibaar is geworden. Slib is de meest bewerkelijke fractie omdat er veel water uit moet voor je er iets mee kunt doen, maar het is ook de fractie die het makkelijkst weer homogeen te maken is — precies omdat alles al zo fijn verdeeld is.
Droge afdraaisels zijn de dunne schilfers en krullen die tijdens het afdraaien van je pot afkomen. Die zijn kurkdroog en breekbaar, maar dat is precies wat je wil: droge klei laat zich het makkelijkst opnieuw hydrateren, omdat er geen gedeeltelijk droge zones zijn die ongelijkmatig water opnemen. Gooi ze in een emmer water en laat ze weken tot ze volledig opgelost zijn.
Mislukte potten en lederharde stukken zijn de grootste uitdaging. Als klei al lederhard is maar nog niet gebakken, kun je hem in kleine stukken breken en weken zoals de droge afdraaisels. Hoe verder gevorderd in het droogproces, hoe langer het weken duurt. Volledig droge potten die nog niet gebakken zijn, lossen ook op in water maar hebben meer tijd nodig. Gebakken klei — keramiek dus — is onomkeerbaar en kan niet meer gerecupereerd worden.
De gipsplaat: jouw droogstation thuis
Slib recupereren zonder machine draait voor een groot deel om de gipsplaat. Gips heeft de eigenschap water op te nemen, en een dikke gipsplaat — minstens vier à vijf centimeter — kan grote hoeveelheden vocht uit vloeibare klei trekken zonder dat je iets hoeft te doen. Je giet je slib erop uit in een laag van een paar centimeter, laat het staan en na een dag of wat heb je een slap maar niet meer vloeibaar kleimassa dat je kunt opdelen en verder laten drogen of meteen kunt verwerken.
Gipsplaten zijn te koop bij keramiekhandelaars en zijn relatief goedkoop. Je kunt ze ook zelf gieten in een houten mal als je dat wil. Let wel op dat er nooit gipsresten in je klei terechtkomen — zelfs een klein stukje gips dat meegebakken wordt, kan een pot van binnenuit laten opspringen door de hitte.
Als je thuis weinig ruimte hebt, werkt een kleinere plaat ook, maar dan verwerk je kleinere hoeveelheden tegelijk. Sommige draaiers werken met meerdere platen die ze roterend gebruiken: op de ene droogt slib, op de andere staat klei die al droger is en verder afgewacht wordt.
Van slib naar kneedklei: het proces
Het volledige traject van vloeibaar slib naar bruikbare draaiklei ziet er in grote lijnen zo uit. Je giet je slib op de gipsplaat en laat het drogen tot de massa stevig genoeg is om op te pakken zonder te vervormen, maar nog zacht genoeg om te kneden. Hoe lang dat duurt hangt af van de dikte van je laag, de temperatuur en de luchtvochtigheid — in de winter in een koud atelier gaat het trager dan in de zomer.
Als de massa de juiste consistentie heeft, haal je ze van de plaat en begin je te kneden. Recuperatieklei is zelden perfect homogeen van bij het begin: er zitten altijd zones die iets droger of natter zijn dan de rest. Kneden — met de ossekopmethode of de spiraalmethode — maakt die verdeling gelijkmatiger. Kneed grondig, want luchtbellen die je nu over het hoofd ziet, vind je later terug als barsten in je gedroogde pot.
Verse klei toevoegen: bijna altijd een goed idee
Recuperatieklei alleen is zelden ideaal als je er groot volume mee wil draaien. De reden is dat de fractieverdeling van de kleipartikels verandert door het recuperatieproces: fijne deeltjes lossen makkelijker op en worden makkelijker teruggewonnen, grove chamotte zakt naar de bodem en gaat verloren. Na meerdere recuperatiecycli wordt je klei stapsgewijs fijner en slapper.
Door bij elke recuperatiebatch een deel verse klei toe te voegen — ruwweg een kwart tot een derde — houd je de eigenschappen van je mengeling stabieler. Het klinkt als extra kosten, maar in verhouding tot de hoeveelheid klei die je recupereert is het bescheiden.
Meng je verschillende kleien in je recuperatie, wat bijna onvermijdelijk is als je niet obsessief scheidt, controleer dan altijd of alle kleien in dezelfde temperatuurzone vallen. Aardewerk en steengoed door elkaar is geen optie: de baktemperaturen liggen te ver uit elkaar en je weet nooit meer wat je hebt.
Werken zonder machine
Een pug mill — een machine die klei mengt en perst tot een homogene rol — maakt recupereren een stuk efficiënter, maar hij is duur en neemt veel ruimte in. De meeste thuisdraaiers werken zonder, en dat is prima. Kneden met de hand kost meer tijd en energie, maar levert hetzelfde resultaat als je consequent bent.
De sleutel is regelmaat. Recupereren werkt het best als je het niet ophoopt tot een enorme berg materiaal die je dan in één keer moet verwerken. Kleine batches, regelmatig, is makkelijker te beheren en geeft betere resultaten dan een maandelijks recuperatiemarathon.
Wat als je klei begint te stinken?
Klei die lang nat staat, begint te ruiken. Dat is normaal: bacteriën zetten zich vast in het organisch materiaal dat in de klei zit, en de afbraakproducten geven een zure of soms zelfs rotte geur. Het is geen teken dat je klei verloren is — het is zelfs zo dat licht gegiste klei soms beter draait dan verse, omdat de bacteriële activiteit de klei plastischer maakt.
Als de geur te sterk is om mee te werken, kun je de klei in de open lucht laten staan of hem uitspreiden en laten drogen voor je hem opnieuw hydrateer. Bakken ruimt de geur sowieso op, want alles wat organisch is verbrand in de oven.
Recupereren vraagt een beetje organisatie en een beetje geduld, maar het is een van de gewoontes die je atelier — hoe klein ook — duurzamer en goedkoper maken. En de klei die je er uit haalt, draait verrassend goed.
In de online cursus Leren Draaien voor Beginners van Aster Caemaert leer je niet alleen draaien — ze besteedt ook aandacht aan hoe je je werkplek organiseert, hoe je proper werkt en hoe je met je materialen omgaat op een manier die vol te houden is.
