Welke klei voor de draaischijf? Over soorten, temperaturen en chamotte

Aardewerk, steengoed of porselein? Met of zonder chamotte? Alles over kleisoorten, temperaturen en hoe je een kleietiket leest — voor de draaischijf.

Er staat ergens in het atelier van Aster Caemaert een klein object dat er eruitziet alsof het gesmolten is. De wanden zijn weggegloeid, de vorm is volledig vervloeid, en het geheel zit vastgekoekt aan de schaaltje waarop het stond. Het is geen mislukt glazuurexperiment. Het is een aardewerk pot die per ongeluk in een steengoed oven belandde en door de verkeerde temperatuur overleefde het de stook niet.

Ze toont het met een reden. Weinig dingen maken zo duidelijk waarom de keuze van je klei zo cruciaal is.

Temperatuur: de ene regel die je niet mag negeren

Elke kleisoort heeft een maximale baktemperatuur, en die grens is absoluut. Klei die te hoog gebakken wordt smelt letterlijk weg. Klei die te laag gebakken wordt, blijft poreus of verzwakt. Er is geen ruimte om te improviseren, en de verschilmarge is kleiner dan je denkt: honderd graden klinkt als weinig, maar in de pottenbakkerswereld is het een immens verschil.

Er zijn drie grote groepen, en welke je kiest bepaalt alles wat daarna komt — van de tools die je gebruikt tot de oven die je nodig hebt.

Aardewerk, ook wel laagbak of terracotta genoemd, bakt op relatief lage temperaturen, ruwweg tussen 1000 en 1080 graden. Dit is de klei van de klassieke ovenschotels, de bloempotten in zuiderse landen, de rode kleien die mensen al eeuwen uit de grond halen en verwerken. Aardewerk blijft na het bakken licht poreus, wat het stevig maakt voor gebruik in de oven maar ook betekent dat het vocht kan vasthouden als je het niet goed laat drogen. Als je zo’n schaal nat wegbergt en hem weer terugvindt met wat schimmel, is dat niet omdat hij kapot is — dat hoort erbij.

Steengoed, of hoogbak, bakt op veel hogere temperaturen: vanaf 1240 graden, soms tot 1300. Op die temperaturen sintert de klei — hij wordt glasachtig van binnen, niet meer poreus, en bijzonder sterk. De meeste keramiekateliers in België en Nederland werken met steengoed, en als beginner is dit waarschijnlijk de kleisoort waarmee je in aanraking komt. Er zijn heel wat kleur- en textuurvarianten binnen deze groep, en de glazuurmogelijkheden zijn uitgebreider dan bij aardewerk.

Daartussen zit de middenbak, een zone die minder gebruikt wordt maar bestaat voor wie niet zo hoog wil of kan stoken. Sommige kleisoorten — zeker de zwartere en donkere soorten — doen het beter in die middenzone omdat ze bij hogere temperaturen bubbels of blazen gaan vertonen.

Porselein verdient een eigen vermelding, ook al valt het technisch gezien onder de hoogbak. Het is de zuiverste kleisoort die bestaat, puur wit, en het bakt op de hoogste temperaturen zo glasachtig dat het bij dunne wanden doorschijnend wordt. Porselein is prachtig maar exigeant: het is een stuk lastiger om mee te werken dan gewone steengoed klei, en voor beginners is het zelden de aangewezen startklei.

De regel die je hieruit meeneemt: zorg dat je klei en je oven op dezelfde temperatuur afgestemd zijn, en controleer dat altijd voor je een nieuwe klei koopt.

Cursist klei etiket lezen Aster Caemaert

Kleur en textuur: minder functioneel, maar niet onbelangrijk

Eens je weet in welke temperatuurzone je werkt, heb je nog heel wat keuze in kleur en textuur. Klei kan rood, wit, grijs, geel of zelfs bijna zwart bakken, en die kleur heeft niets te maken met hoe de klei eruitziet als ze vers uit de zak komt. Aster heeft in haar cursus een pak klei dat puur zwart oogt maar spierwit bakt — de donkere kleur komt van een organische stof die bij het bakken gewoon wegbrandt.

Kijk dus niet op de kleur van de verse klei, maar op wat er op het etiket staat over de bakkleur. Dat is je eerlijke preview van wat je na de oven zult hebben.

Textuur is een meer persoonlijke keuze. Aster draait zelf graag met grove klei omdat de ruwheid past bij de look die ze wil: een stukje van de wand ongeglazuurd laten en die ruwe huid zichtbaar houden. Maar voor iemand die strakke, gladde vormen wil maken, is diezelfde grof­heid een last. Dat brengt ons bij chamotte.

1.3. eigenschappen van de klei.00 01 15 00.still007

Wat is chamotte en waarom doet het ertoe?

Chamotte is gebakken klei die opnieuw vermalen is tot korrels of poeder, en die daarna aan ongebakken klei wordt toegevoegd. Het voelt aan als gruis in de klei — hoe fijn of grof, hangt af van de korrelgrootte.

Chamotte heeft twee functies. Ten eerste vermindert het de krimp: klei krimpt tijdens het volledige bakproces met 8 à 10 procent, wat meer is dan de meeste mensen verwachten. Een pot van tien centimeter breed wordt na alle stappen bijna een centimeter smaller. Chamotte, dat al gebakken is en dus al gekrompen, remt dat proces lichtjes af. Voor grote sculpturen of complexe vormen is dat cruciaal. Voor draaiers is het functioneel voordeel bescheidener, maar het maakt de klei wel steviger in de oven.

Ten tweede is chamotte een esthetische keuze. Fijne chamotte — korrels van 0 tot 0,2 millimeter — voel je nauwelijks als je draait. Iets grovere chamotte, tot een halve millimeter, is nog goed draaibaar maar geeft al een subtiele textuur. Chamotte van 1 millimeter en meer gaat aan je handen voelen tijdens het draaien en laat duidelijke sporen na in het eindresultaat — en sommige draaiers zoeken dat effect bewust op, terwijl anderen het willen vermijden.

Als beginnende draaier doe je er goed aan te kiezen voor klei met fijne of poederchamotte. Dat geeft voldoende stevigheid zonder dat je handen er hinder van ondervinden.

Hoe lees je een kleietiket?

Een kleipak ziet er soms intimiderend uit met zijn technische informatie, maar je hebt eigenlijk maar een paar zaken nodig.

Zoek naar de maximumtemperatuur: dat is het absolute plafond voor die klei, en ook je glazuur mag die temperatuur niet overschrijden. Sommige etiketten geven ook een minimumtemperatuur, wat aangeeft beneden welke temperatuur de klei nog poreus blijft.

De chamotte-informatie staat er vaak bij als een percentage en een korrelgrootte, bijvoorbeeld “10% chamotte 0-0,5mm”. Als er niets over chamotte vermeld staat, ga je er doorgaans van uit dat er geen in zit.

Op sommige pakken vind je ook de bestemming van de klei: “tournage” of “draaiklei” in verschillende talen. Dat is handig om te weten, want niet elke klei is geschikt voor de draaischijf — opbouwklei met grove chamotte is voor handopbouw bedoeld en werkt veel minder fijn op de schijf.

Twijfel je over wat er op een etiket staat? De handelaar bij wie je de klei koopt, kan je uitleggen wat de specificaties betekenen voor jouw situatie.

cursist klei etiket donkere

Mag je kleien mengen?

Ja, als ze in dezelfde temperatuurzone vallen. Aster werkt zelf al jaren met mengelingen: ze recupereert klei van verschillende soorten — wit, grijs, met of zonder spikkel — en mengt ze samen tot een recuperatieklei die elke keer iets anders is. Ze vindt dat net prettig: het resultaat is nooit helemaal voorspelbaar, en dat past bij haar manier van werken.

Wil je meer controle, dan kun je ook bewust mengen: twee pakken wit en één pak met spikkels geeft een consistente mengeling waarbij je redelijk goed weet wat je krijgt. Het enige dat telt is dat alle kleien dezelfde maximumtemperatuur aankunnen, anders riskeer je problemen in de oven.

Recuperatieklei — klei die je na het draaien opnieuw verwerkt — heeft trouwens een voordeel dat weinig beginners weten: ze is vaak soepeler en makkelijker draaibaar dan verse klei uit een pak. Verse klei is stijver omdat hij nog niet bewerkt is geweest. Recuperatieklei die goed gekneed is, reageert vaak vlotter op de schijf.

1.5. mengeling kleisoorten.00 01 09 23.still010

De keuze van je klei is minder overweldigend dan ze op het eerste gezicht lijkt. Begin met een steengoed draaiklei met fijne chamotte, check de temperatuur, en ga dan gewoon aan de slag. Je leert je materiaal pas echt kennen als je er mee werkt.

In de online cursus Leren Draaien voor Beginners legt Aster Caemaert uit hoe je de juiste klei kiest, hoe je die klaarmaakt en hoe je ermee omgaat doorheen het hele draaiproces — van kneden tot de eindstook.

→ Bekijk de cursus Leren Draaien voor Beginners

Cursist is het Nederlandstalige online leerplatform voor keramiek, pottenbakken en klei. Onze cursussen worden gegeven door topexperten en zijn levenslang beschikbaar.

In de cursus Leren Draaien voor Beginners legt Aster precies uit hoe je de juiste klei kiest en klaarstoomt voor je eerste pot.

Bekijk het aanbod van online cursussen en duik met je handen in de klei!

Ontdek hier meer blogs

Ergonomie pottenbakken: optrekken van handen op vaas op de draaischijf
Artikels
Nele

Ergonomie voor keramisten

Keramiek maken kan belastend zijn voor je lichaam en het zou jammer zijn met pijn te moeten kleien. Daarom geven we in dit artikel nog wat tips om pijnvrij te

Een keramieken etagère met cupcakes
Vormen
Nele

De etagère

Je hebt je helemaal laten gaan in de keuken en een bakplaat vol lekkers gemaakt?